Заманыбыздын эң чоң саясий бурулуштарын Z муун алып келет

Эмне деп ойлойм

Азыр дүйнөдөгү саясий системалардын көбүн бумерлер башкарып турат. АКШны, Кытайды, Индияны, Орусияны, Германияны, Жапонияны, Улуу Британияны, Индонезияны, Түркияны, Мексиканы, Нигерияны жана Түштүк Африканы башкарып тургандардын баары 1946–1964-жылдары төрөлгөн. АКШ Конгрессинде бумерлер эң чоң муун: Сенаттагы орундардын болжол менен ондон алтысы алардыкы. Ал эми Z муунга 533 орундун бирөө таандык. Дүйнө боюнча 30 жашка чыга элек парламент мүчөлөрү 3%га жетпейт.

Бул өзгөрөт деп күтөм. 2030–2050-жылдары Z муундун бул системаларга таасири олуттуу болуп калат. Менимче, алар өмүрүбүздө көргөн эң чоң саясий бурулуштарды жана коомдордун түзүлүшүндөгү эң чоң өзгөрүүлөрдү алып келет.

Муну мактоо катары айтып жаткан жокмун. Бул муун мен жашоодогу ийгилик деп атаган нерседе азыркы замандын эң ийгиликсиз мууну болуп чыгышы мүмкүн: туруктуу иш, үй, узакка созулган мамилелер, узак мөөнөттүү план жана мунун баарынан ырахат алганга жан тынчтыгы. Мындан тышкары, алар өзүнө ашыкча ишенет, дипломдору көрсөткөндөн азыраак билимдүү жана саясатка кайдыгер: кайсы бир партияга же институтка берилгендиги аз.

Алардын саясатты ушунчалык катуу бурушунун себеби дал ушул алсыздыктары. 2030-жылдан 2050-жылга чейин алар экономика алдында, мамлекет менен социалдык системанын иштеши алдында абдан аярлуу болот. Популисттик талаптарды, андан кийин айрым өлкөлөрдө экономиканын, коомдун жана өкмөттөрдүн кыйрашын, революцияларды күтөм. Алардын арасында социализмди жактагандар көбөйөт деп да ойлойм. Ушунун баарынан Z муун саясатта, бизнесте жана башка нерселердин көбүндө чыныгы бийлик менен чыгат.

Дүйнөнүн эч жеринде Z муундун расмий аныктамасы жок, ошондуктан эң көп колдонулганын алам: 1997-жылдан 2012-жылга чейин, Альфа муун башталганга чейин төрөлгөн адамдар. 2030-жылы алар 18–33 жашта болот. 2050-жылга карата 38–53 жашта болушат.

Жумушта эмнени көрөм

Бул тууралуу ойлоно баштаганыма айланамдагы адамдар себеп болду. Кызматкерлеримдин баары жана бирге иштеген адамдарымдын көбү Z муундан болчу, ошондуктан эң жакшы билген муунум ушул.

Аларга күткөнүңдөй таяна албайсың. Көп нерсени унутуп коюшат, эсинде калсын деп бир эле нерсени көп жолу кайталоого туура келет. Телефондун аларга таасири өтө чоң. Көз карандылыкка окшош жүрүм-турум көйгөйлөрүн көрөм, клиптик ой жүгүртүүнү да көрөм: дүйнө бири-бирине байланышпаган өзүнчө үзүндүлөр болуп кирет. Кыска клип сага бир сезим берет, кийинкиси аны алмаштырат. Ишке мунун тескериси керек. Бир нерсени бүткөнчө башыңда кармап турушуң керек.

Миллениалдар башкача. Менин тажрыйбамда алар алда канча акылдуу жана көп нерсени эстеп калышат, ошондуктан сөзүңдү кайталап отуруунун кереги жок. Аларга жетпегени — өзүнө ишеним, көбү жашоодо жөндөмүнө татыктуу ийгиликке жете алган жок.

Ар бир иш берүүчү жаштарга нааразы экенин билем. Бирок бул мага башкача сезилет. 71 изилдөөнү жана болжол менен 98 000 адамды камтыган сереп кыска видеону көп көрүүнү көңүл топтоонун жана өзүн кармоонун алсыздыгы менен байланыштырат, айрыкча адам аны токтото албай көргөндө. Бул мен жума сайын көргөн нерсеге дал келет.

Эркиндик муну кантип жасады

Менимче, бул үйдөн башталган. Z муунду негизинен X муун менен миллениалдар чоңойткон. Ал ата-энелердин көбү үмүт кылгандан азыраак ишенимдүү жана азыраак ийгиликтүү болчу. Менимче, мурунку ата-энелер эреже берген жерде алар балдарына ошондуктан эркиндик беришкен.

Ал эркиндик смартфон менен бир убакта келди. Экономикалык кызматташтык жана өнүгүү уюмуна (ЭКӨУ) мүчө өлкөлөрдө азыр 15 жаштагылардын 98%ында смартфон бар, ал өлкөлөрдүн көбүндө алардын жок дегенде жарымы санарип түзүлүштөрдө жумасына 30 саат же андан көп убакыт өткөрөт. АКШда 2019-жылы эле балдардын 53%ында 11 жашка чейин өз смартфону болгон. Европадагы, Борбордук Азиядагы жана Канададагы 44 өлкөдө өспүрүмдөрдүн социалдык тармактарды көйгөйлүү колдонуусу 2018-жылдагы 7%дан 2022-жылы 11%га чейин өстү. Телефондун ичинде эмне болуп жатканын эч ким караган жок. Бул балдар өздөрүнө эмне болуп жатканын түшүнө турган куракка жетпей эле гаджеттерге көз каранды болуп калышты.

Кайтарымына эч нерсе талап кылынбаган эркиндик алардын көбүн жалкоо жана өзүнө гана көңүл бурган кылып койду. АКШда 2018-жылы 15–17 жаштагылардын 18%ы гана иштеген, 2002-жылы бул 27%, 1986-жылы 41% болгон. Биринчи жумуш ишке келгенди, сын кабыл алганды жана жасагың келбеген ишти жасаганды үйрөтөт. Менимче, мунун жоктугу аларга зыян келтирет, анткени бир кезде жашоо сага ылайыкташканын токтотот.

Дофамин маданиятында чоңоюу

Телефон андан чоңураак нерсенин бир бөлүгү болчу. Жазуучу Тед Джойя муну дофамин маданияты деп атайт: сени кайра-кайра кайтарып келиш үчүн түзүлгөн кыска, кайталанма дүүлүктүрүүлөр. Z муун — анын ичинде балалыгынан бери чоңойгон биринчи муун.

Улуулар мунун кантип болгонун көрүп турушкан, сол жактагы тилке алардын эсинде. Z муун оң жактан баштаган, ошондуктан алар үчүн бул жөн эле кадимки жашоо.

Издей баштасаң, муну бардык жерден көрөсүң. Дүйнө боюнча 18–24 жаштагылардын 44%ы азыр негизги жаңылык булагым социалдык тармактар менен видео дейт, ал эми АКШда жаңылыкты телевизордон көрө ошол жактан алгандар көбүрөөк. The Lancet журналынын кумар оюндары боюнча комиссиясы дүйнөдөгү өспүрүмдөрдүн 17,9%ы акыркы бир жылда кумар ойногон деп эсептеген. Оксфорд 2025-жылдын сөзү кылып rage bait (кыжыр жеми) дегенди тандаган, андан мурунку жылы brain rot (мээнин чириши) дегенди.

АКШда азыр эркектер биринчи жолу болжол менен 30 жашында, аялдар дээрлик 29 жашында баш кошот. 1974-жылы бул болжол менен 23 жана 21 жаш болчу. 2023-жылы алар тамак-ашка кеткен акчасынын 58,5%ын үйдөн тышкары жумшашкан. Бул эсеп 1930-жылдары башталгандан бери эң жогорку үлүш.

Ар бир кадам азыраак күч жана азыраак сабыр талап кылат, ар биринин сыйлыгы тезирээк келет. Жарым саат бою лентаны сыдырып, андан дээрлик эч нерсе эстеп калбайсың, ал эми жакшы китеп сени менен жылдар бою калат.

Бул сыйлыктын баасы бар. Чокудан кийин көпчүлүк байкабаган чөгүү келет. Алар чарчадым, кажыдым же маанайым бир аз чөгүп турат дешет, анан ошол чөгүү аларды кийинки дозага кайра айдайт.

Жашоодогу маанилүү нерселердин баары алыста турат. Бир ишти баштоо менен анын сыйлыгын алуунун ортосунда узак ортоңку жол бар. Анда майда натыйжалар болот, бирок дем берип тура турган чоң эч нерсе болбойт. Көпчүлүк ушул жерден таштап кетет, ал эми заматта сыйлык алган балалык буга өтө начар даярдайт. Мындай сөз бар: каалаганың үчүн курмандыкка барбасаң, аягында каалаганыңдын өзүн курмандыкка чаласың.

Ишеними көбүрөөк, даярдыгы азыраак

Бул муун көп нерсе күтөт. Жаштардан ийгилик кандай болот деп сурасаң, эч бир кадимки жумуш төлөбөгөн сандарды угасың. АКШда толук жумуш күнүндө иштеген 25–34 жаштагы типтүү кызматкер жылына болжол менен $59 000 табат. Дүйнөнүн көпчүлүк жеринде бул алда канча аз. Балалыгың жер жүзүндөгү эң жолдуу адамдардын эң жакшы күндөрүн карап өтсө, ар кандай кадимки айлык ийгиликсиздиктей сезиле баштайт. Аларды ушунчалык оңой кыймылга келтирген нерсе — күткөнү менен алганынын ортосундагы ушул ажырым.

Диплом да мурункудай маанини билдирбейт. 2018–2022-жылдары ЭКӨУ өлкөлөрүндө 15 жаштагылардын орточо баллы математикадан 15 баллга, окуудан 10 баллга түштү. ЭКӨУ бул төмөндөөнү мурда болуп көрбөгөн деп атап, COVIDге жарым-жартылай гана байланыштырган. Германия, Нидерланд, Норвегия, Исландия жана Польша ар бири математикадан 25 же андан көп балл жоготту. АКШда дээрлик күн сайын көңүл ачуу үчүн китеп окуган 13 жаштагылар 2012-жылдагы 27%дан 2023-жылы 14%га түштү.

Анан ЖИ келди. Сынчыл ой жүгүртүүнү жоготуп алууга болот. Ал күч талап кылат, автопилотто болбойт. Жүйөңдү жазып жатып иштеп чыгасың, ошондуктан эссени ЖИге жаздырган адам үйрөнүүнү аттап өтөт. Түркиядагы жогорку класстарда өткөрүлгөн сыноодо кадимки ChatGPT колдонгон окуучулар машыгуу учурунда 48%га жакшыраак, ал алынгандан кийин 17%га начарыраак натыйжа көрсөткөн.

ЖИ сага жөндөмсүз эле натыйжа берет, ал натыйжа болсо жөндөмдөй сезилет. Ашыкча ишеним менен начар билим акыры бири-бирин азыктандырат. Менин өз эрежем: адегенде өзүм ойлоном, ЖИни андан кийин кошом.

Экономика аларга зыян келтирип жатат

Мунун баары системаны жоопкерчиликтен бошотпойт. Азыркы экономика жана капитализмдин бүгүнкү иштеши Z муунга катуу зыян келтирип жатат. Муну бизнес жүргүзгөн адам катары айтып жатам.

Дофамин маданияты — көңүл буруу товарга айланганда капитализм кура турган нерсе. Лента сен канча узак калсаң, ошончо көп табат, коюм колдонмосу сен канча көп утулсаң, ошончо көп табат. Жаштарга зыян келтирүү үчүн муну эч кимдин пландашынын кереги болгон жок. Болгону бул киреше алып келет.

Орто тап кичирейип жатат. АКШда 1971-жылы адамдардын 61%ы орто кирешелүү үй чарбаларында жашаган, 2023-жылы 51%ы. Ал эми үй чарбаларынын жалпы кирешесиндеги орто таптын үлүшү 62%дан 43%га түштү. Бай өлкөлөрдө ар бир муундун орто тапка жетүү мүмкүнчүлүгү азаят, Z муун да ушул сызыкты улантат деп күтөм.

Ошол эле учурда байлар ашкере байып жатат. Дүйнө боюнча жогорку 10% бардык байлыктын 75%ына, төмөнкү жарымы 2%ына ээ. АКШда үй чарбаларынын байлыгынын болжол менен жарымы бумерлердин колунда, ал эми миллениалдар менен Z муундун колунда биригип болжол менен ондон бири. Саясатты башкарган муундун өзү эле активдердин эң чоң үлүшүн кармап турат.

Кадимки нерселерге акчасы жетпегендер барган сайын көбөйүп жатат. АКШдагы ижарачылардын жарымы, рекорддук 22,6 миллион үй чарба, кирешесинин жок дегенде 30%ын турак жайга жумшайт. Бай өлкөлөрдө жыйырма жылда үй баасы медианалык кирешеге караганда үч эсе тез өстү. Үй, бала жана туруктуу жашоо кадимки жумуш төлөгөндөн кымбат болгондо, адамдар өздөрүнө сунушталган келишимге ишенбей калышат.

Алардын астындагы жумуш да жылып жатат. Дүйнө боюнча жаштардын бештен бири иштебейт, окубайт, кесипке да үйрөнбөйт. АКШда ЖИнин таасири эң күчтүү жумуштарда 22–25 жаштагылардын иш менен камсыз болушу таасири азыраак жумуштарга салыштырмалуу болжол менен 13–16%га кыскарды. Баштапкы жумуш — карьеранын биринчи тепкичи, ЖИ да дал ушул тепкичке биринчи жетет.

Мунун жашоодогу ийгиликке эмне кылганын азыр эле көрүүгө болот. АКШда, Канадада, Австралияда жана Жаңы Зеландияда жаштар азыр эң аз бактылуу курак тобу, Батыш Европада да жаштардын бакыты азайды. Бакыт боюнча 30 жашка чыга элек америкалыктар дүйнөдө 62-орунда, 60тан өткөндөр 10-орунда. 25 жашка чыга элек америкалыктардын арасында үмүтсүздүк 1993-жылдагы 2,9%дан 2023-жылы 8%га чейин өстү. Бактысыздык орто жашта чокусуна жетет деген эски мыйзам ченемдүүлүк АКШда, Улуу Британияда жана 44 өлкөдө жоголду. 15–24 жаштагы америкалыктар 2003–2019-жылдары достору менен өткөргөн убактысынан күнүнө 62 мүнөт жоготту.

Системага ишеним да ошону менен кетип жатат. Кембридж университетинин 160тан ашык өлкөдөгү беш миллионго жакын адамды камтыган изилдөөсү миллениалдардын 55%ы отуз беш жашка жакындаганда демократияга нааразы болгонун көрсөткөн. Бул ошол куракта X муундан да, бумерлерден да көп. Z муун андан ары кетет деп күтөм. Атүгүл АКШда да капитализмге оң көз караш 2025-жылы 54%га түштү, бул Gallup өлчөгөндөн бери эң төмөнкү көрсөткүч.

Менимче, алардын арасында социализмди жактагандар көбөйөт окшойт, анткени чыныгы көйгөйлөрдү эч ким чечпей жатат. Турак жай, карыз жана жумуш жылдан жылга оорлошуп баратканын жаштар көрүп турат, ал эми ар бир өкмөт муну оңдойм деп убада берет. Pewдун 2022-жылкы сурамжылоосунда 18–29 жаштагы америкалыктардын 40%ы гана капитализмге оң караган. Эркин рынокту жактаган Institute of Economic Affairs үчүн 2021-жылы жүргүзүлгөн сурамжылоодо британиялык жаштардын 67%ы социалисттик экономикалык системада жашагым келет деген.

Мен үчүн логика жөнөкөй. Адамдардын капитализмде үлүшү болгондо ал иштейт. Эми студенттик карызы өтө чоң, үй сатып алууга чамасы келбеген адамды элестетиңиз. Америкалыктардын студенттик насыя боюнча карызы $1,6 триллиондон ашат, Англиядагы бүтүрүүчүлөр окууну орточо болжол менен £53 000 карыз менен бүтүрөт. Ал адамдын капиталы терс. Капиталисттик системада анын эч нерсеси жок, көп адамдар үчүн иш ушул жакка бара жатат. Мындай адамдар ага каршы чыгат. Алардын саны жетиштүү болгондо бийлик которулат, бул системалардын иштөө тартиби да толугу менен өзгөрөт.

Саясатка кайдыгер, бирок бир күнгө чейин

Z муунду саясатка кайдыгер деп атаганда, алардын партияларга берилгендиги жок, институттарга ишеними өтө аз дегенди айтам. АКШда Z муундун бойго жеткендеринин 43%ы өзүн эки чоң партиянын бирине да таандык деп эсептебейт, ал эми 18–29 жаштагылардын 19%ы гана федералдык өкмөт көпчүлүк учурда же ар дайым туура иш кылат деп ишенет. Европалык жаштардын 57%ы гана демократияны башкаруунун башка бардык түрүнөн артык көрөт, 21%ы белгилүү бир шарттарда авторитардык башкарууну кабыл алмак. Мындай адамдар түбөлүк унчукпай отурбайт. Жөн гана алар кыймылдай баштаганда аларды ордунда кармап турган эч нерсе болбойт.

Алардын кыймылдап жатканын азыр эле көрүүгө болот. 18–29 жаштагы шайлоочулардын арасында Трамптын үлүшү 2020-жылдагы 36%дан 2024-жылы 46%га, жаш эркектердин арасында 41%дан 56%га чыкты. Германияда 2025-жылкы шайлоодо 18–24 жаштагы шайлоочулар добуштарынын болжол менен төрттөн бирин ашкере солчулдарга, болжол менен бештен бирин ашкере оңчулдарга берди. Жапонияда 2025-жылкы шайлоодо «Биринчи кезекте жапондор» деген Сансэйто партиясы жаш шайлоочулардын жардамы менен бир орундан 14 орунга чыкты. Четтерге ушундай эле тартылууну Аргентина менен Польшадан да көрөсүң.

Азыр бул ачуу солго да, оңго да кетип жатат. Бул добуштарды бириктирген нерсе — ортону четке кагуу жана радикалдуураак жолдорго бет алуу.

Бул андан чоң нерсенин бир бөлүгү. Радикализм күчөп жатат: 2022-жылы европалык шайлоочулардын рекорддук 32%ы популисттик жана системага каршы партияларды колдогон. V-Demдин маалыматы боюнча, жиктелүү да күчөп жатат, бардык өлкөлөрдүн болжол менен төрттөн биринде. Иммиграция, дин, гендер жана үй-бүлө маселелеринде маданий айырмачылыктар өсүп жатат, бул муун болсо ар бир тарапка экинчи тараптын эң жаманын көрсөткөн лентада чоңойгон. Каршы тарапты жаңылышып жатат деп эмес, коркунучтуу деп көрө баштаганда, ымалага келүү чыккынчылыктай сезилет.

Бул бөлүнүү эркектер менен аялдардын ортосунан да өтөт. Көп өлкөлөрдө жаш эркектер оңго, жаш аялдар солго жылып жатат. Мындай бөлүнгөн муунга үй-бүлө куруу кыйыныраак болот, үй-бүлөнү кымбаттаткан башка бардык нерселердин үстүнө.

Топтук ой жүгүртүү мунун баарын ого бетер начарлатат. Топко сыйышуу каалоосу так ойлонуудан маанилүү болгондо ушундай болот. Акылдуу адамдар толгон бөлмө сырттан келген ар ким ката экенин көрүп турган нерсеге өзүн ушинтип ынандырат, ал эми бир нече эле клип кайталанган лента муну мурдагыдан да жеңилдетет.

2030-жылдан 2050-жылга чейин эмне болот

Бумерлер бийликти түбөлүк кармап тура албайт. 2050-жылга карата алардын эң кичүүсү 86га чыгат, Z муун 38–53 жашта болот. Z муундун эң улуулары 2032-жылы 35ке чыгат, бул АКШ президенттигине талапкер болууга жеткен курак, ал эми 2050-жылга карата алар 53тө болот, адамдар өлкө башкарган курак. АКШда 2036-жылга карата миллениалдар менен Z муун биригип потенциалдуу шайлоочулардын 60%ынан ашат деп болжолдонууда, дүйнө жүзүндөгү картайып бара жаткан өлкөлөр да ошол эле жолдо.

Жогорку кызматтардын көбүн адегенде X муун менен миллениалдар ээлейт. Бирок ушул жыйырма жылдын ичинде Z муун олуттуу таасирге ээ болот деп күтөм. Ал алардын добушунан башталат: ар бир саясатчы эмнени убада кылышы керектигин ошол добуштар чечет. Андан кийин талапкерлер, кеңешчилер жана баары жаңылык ала турган каналдардын ээлери келет.

Бул бийлик алмашуу эсептер келген учурга туш келет. Дүйнө өлкөлөрүнүн жарымынан көбүндө төрөлүү азыр муун алмашуу деңгээлинен төмөн, демек, ар бир пенсионерге азыраак кызматкер туура келет. ЭКӨУ өлкөлөрүндө эмгекке жарамдуу ар бир 100 адамга 65 жаштагы же андан улуу болжол менен 31 адам туура келет, 30 жылдын ичинде бул болжол менен 54кө жетет деп болжолдонууда. Жапонияда бул азыр эле 55. АКШда учурдагы мыйзам боюнча Social Security пенсиялык фонду 2033-жылы түгөнөт, бул төлөмдөрдүн болжол менен 23%га кыскарышын билдирет. Z муун бул системалар сага жетпей калышы мүмкүн деген сөздү угуп туруп, аларга акча төлөй берет.

Менимче, дал ушул жылдары алар экономика алдында, мамлекет менен социалдык системанын иштеши алдында эң аярлуу болот. 2040-жылы Z муундун эң улуулары 43тө болот. Байыйм деп күткөн адам муну болжол менен ушул куракта түшүнөт: байлык келбейт, өзү дагы эле ижарада жашайт, ЖИ болсо артынан келе жаткандардын биринчи тепкичтерин барган сайын көбүрөөк тартып алат. Орто тап кичирейе берип, байлар алыстай берсе, бул муундун чоң бөлүгү жоготор нерсем аз калды деп сезет.

Талаптар популисттик болот деп күтөм. Карыздарды жокко чыгаргыла. Улуулардын байлыгына салык салгыла. Пенсияларды кайра жазгыла. Ижара акысын чектегиле. Чек араларды жапкыла. ЖИге тыюу салгыла же салык салгыла. Эски партиялардан кутулгула. Булардын ар бири 30 секунддук клипте акылга сыярлык угулат, клиптик ой жүгүртүү болсо андан кийин эмне болорун сурабайт.

Бул дофамин таблицасынын акыркы сабы. Популизм — өлкө масштабындагы дофамин маданияты. Белек келгенде чокуга чыгасың, эсеп келгенде чөгөсүң, анан ошол чөгүү кийинки убадага добуш берүүнүн себеби болот.

Мунун кандай жүрөрүн болжол менен билебиз. 1900–2020-жылдардагы 51 популист президент менен премьер-министрди алсак, 15 жылдан кийин киши башына ИДП башкача болмок деңгээлден 10%га төмөн болуп чыккан, институттар да ошол жолдо жемирилген. Кембридждин ошол эле изилдөөчүлөрү популисттер жеңгенде жаштар демократияга жакшыраак карай баштаарын аныктап, ал лидерлер эки мөөнөттөн ашык калганда чоң легитимдүүлүк кризиси болорун эскертишкен.

Мунун үч жол менен жүрөрүн көрүп турам. Ар башка өлкөлөр ар башка жолго түшөт, айрымдары бирден көбүн башынан өткөрөт.

Экономикалык кыйроо. Популисттик өкмөт төлөй алгандан көптү убада кылат, калганын карыз, пенсия жана инфляция бүтүрөт. Адамдардын аманаты менен айлыгы баасын жоготот. Анан ар бир кризис саясаттын кийинки айлампасын азыктандырат. 20 өнүккөн экономикада жана 800дөн ашык шайлоодо финансылык кризистерден кийин ашкере оңчул партиялардын добуш үлүшү болжол менен 30%га өскөн.

Социалдык кыйроо. Орто тап баарын кармап турууга өтө жукарып калат. Мамлекеттик кызматтар иштебей калат, пенсия убада кылынгандан аз төлөнөт, үй-бүлөгө чамасы келгендер азаят, адамдар эрежелер өздөрүнө тиешелүү экенине ишенбей калышат. Сырттан караганда баары ачык көрүнүшү мүмкүн, ал эми астындагы система иштебей калган болот.

Өкмөттөрдүн кыйрашы жана революция. Институттар алсыз, орто тап кичирейип бараткан же аз, билимдүү жаштардын көбү жумушсуз болгон жерлерде өкмөттөр кулайт, айрым өлкөлөр чыныгы революцияларды башынан өткөрөт деп күтөм. Аларды радикализм, жиктелүү жана экономикалык айырмачылыктар жаратат. Бөлүнгөн өлкөдө иштебей калган экономикалык система же банк кризиси чогуу чечилчү көйгөй болбой калып, каршы тарап кетиши керек деген далилге айланат. Күчтүүрөөк мамлекеттерде бул конституциялык кризистерге жана эски партиялардын жоголушуна көбүрөөк окшош болот. Жаштар көп болгон калк көптөн бери саясий зомбулук менен байланыштырылып келет, ал эми төрөлүү дагы эле муун алмашуу деңгээлинен алда канча жогору турган жалгыз аймак — Африкада жумуш издеген жаштар барган сайын көбөйөт. Тарыхчы Вальтер Шайдел чоң теңсиздик тынчтык жолу менен сейрек азайган деп далилдейт. Ал үчүн массалык согуш, революция, мамлекеттин кыйрашы же чума керек болгон. Бул жолу жумшагыраак оңдолот деп күтүүгө мен анча негиз көрбөйм.

Бай өлкөлөрдө алгачкы экөө, алсызыраак мамлекеттерде үчүнчүсү болушу ыктымалыраак.

Ушунун баарынан Z муун бийлик алып чыгат. Ошол талаптарды койгон адамдар акыры партияларды, министрликтерди, компанияларды жана медианы башкарат, калган нерсе менен алек болууга аларга туура келет. Жон Дьюи билим берүү сынчыл ойлоно алган жарандарды тарбиялашын каалаган. Биз мунун тескерисине баратабыз: системаны өзгөртүүгө эң чоң бийлик узак ойлонууга эң аз машыккан адамдардын колунда. Мен чоң өзгөрүүнү алдын ала айтып жатам. Анын жакшы болорун убада кылбайм.

Мен эмне кылмакмын

Эгер Z муундан болсоңуз, бул божомолду өзүңүз жеңе аласыз. ЖИден сураардан мурун өзүңүз ойлонуңуз. Эң оор ишиңизди күндүн алгачкы эки саатына коюңуз. Жаман адаттарды кыйындатып, жакшыларын жеңилдетиңиз: телефонуңузду башка бөлмөдө кармаңыз, эң көп колдонгон колдонмолоруңузду өчүрүп салыңыз. Стивен Кови айткандай, шатыңыз туура эмес дубалга таянып турса, канчалык тез чыкканыңыздын мааниси жок. Чоң максаттын артынан түшөрдөн же чоң убадага добуш берерден мурун үч жолу «эмне үчүн?» деп сураңыз.

Эгер ата-эне болсоңуз, эрежелерди эрте коюңуз жана смартфонду мүмкүн болушунча узак алыс кармаңыз. Эркиндикти балдар эмгеги менен табышы керек.

Эгер жаштарды жумушка алсаңыз, талапты төмөндөтпөңүз. Нускамаларды жазып бериңиз, катасын түз айтыңыз жана биринчи жумуш мурда эмнени үйрөтсө, ошону үйрөтүңүз: ишке келгенди, ишти бүтүргөндү жана айтылганды эстеп калганды.

Эгер өкмөт башкарсаңыз, кризис мажбурлагыча пенсия менен турак жайды оңдоңуз. Бул иштин үзүрү он жылда келет, аны эч ким жасагысы келбегенинин себеби дал ушунда.

Жаңылганымды кантип билем

Бул божомол, демек, ага сыноо керек. Эгер 2050-жылга карата Z муун киреше, үй жана үй-бүлө боюнча алдыда болсо, үмүтсүздүк кайра азайса, орто тап кичирейгенин токтотсо, пенсиялар кризиссиз реформаланса жана бир да ири өлкө кыйрабаса же революцияны башынан өткөрбөсө, анда мен жаңылган болом.

Мен андай болот деп күтпөйм. Ууланган жебе тийген адам жөнүндө эски буддисттик окуя бар. Башка бир нерсени сураардан мурун жебени сууруп аласың. Ар бир популисттик добуштун артында ушул инстинкт турат: ооруну азыр токтот, суроону кийин бер. Жебе үчүн бул туура инстинкт. Өлкө менен кыйыныраак, анткени кимдир бирөө жараны жылдар бою, узак ортоңку жолдо карап турушу керек: реформа бүгүн бир нерсеге турат, үзүрү он жылда келет.

Кайра-кайра эсиме келе берчү сөз бар: оңой тандоо, оор жашоо; оор тандоо, оңой жашоо. Менимче, бул өлкөлөргө да туура келет. Z муун оңой тандоого машыктырылган, ал эми оор тандоолор ага мураска калганы турат.